است . و سوسن رنگين‌كمان بيابانى از آن گرم و خشك‌تر است . خاصيت : به اعتدال مىخشكاند . بيخش زداينده‌تر از ساير اجزاء آن است . روغنش لطيف است زيرا روغن از گلش گيرند و گلش بسيار لطيف است . روغنش را با مواد خوشبوى بياميزند يا نياميزند بسيار تحليل‌برنده و نرم‌كننده است . و در همهء اين كنشها رنگين‌كمان ( ايرسا ) ى نامبرده از ساير انواع سوسن قوىتر است . ايرسا گيرنده است و مسكن درد و ضد گنديدن و گرمىبخش و لطافت‌بخش است . آرايش : سوسن و بويژه بيخش در علاج لكه‌هاى سياه صورت و كك‌مك مفيد است و صورت را بدان شويند رخساره را پاكيزگى و صيقل دهد و ترنجيدگى را از ميان برمىدارد . ورم و جوش : برگ و تخم سوسن را بكوبند و بسايند و با شراب آميزند و ضماد سازند و بر باد سرخ گذارند بسيار سودمند آيد . و همچنين در علاج ورم نارسيدهء بلغمى و گرى چركين و نرم كردن كبره : ( خشك‌ريشه ) و ( سعفه ) بسيار خوب است و بويژه اگر با داروهاى ديگر قاطى باشد تأثيرش بيشتر است . زخم و قرحه : قرحه را از گوشت خوب پر كند . بيخش داروى سوختگى از آب گرم است . زيرا مىخشكاند و با ملايمت مىزدايد . آب‌پز برگش نيز همين تأثير را در اين زمينه دارد . اگر در استعمال كردن بيخ و برگش روغن گل همراه باشد بسيار بهتر است . افشرهء رنگين‌كمان ( ايرسا ) و ساير انواع سوسن را با عسل و سركه در آوندى مسين مىجوشانند داروى قرحهء مزمن و زخمها است . براى علاج سوختگى از آب گرم سوسن كاشتنى از هر سوسنى بهتر است . مفاصل : در مداواى گسستن عصب ، ترنجيدن عصب ، عرق النسا بهترين دارو است . سر : آب‌پز بيخ سوسن را در دهان گردانند درد دندان تسكين يابد . و بويژه سوسن بيابانى در علاج درد دندان بسيار كارى است . آب‌پز بيخ سوسن خواب‌آور است . روغن سوسن علاج قرحهء سر و سپوسه است . در گوش چكانند وزوز و صداها را مىخواباند . روغن سوسن با روغن گل را بر پيشانى مالند سردرد بر طرف شود . بينى را بدان اندايند رطوبت نرمى كه بر رويهء بينى نشيند از بين مىرود . سينه : بيخ سوسن و بويژه نوع رنگين‌كمانىاش علاج نفس بلندى ( نفس الانتصاب ) و سرفه مىباشد و رطوبتهاى بازمانده و پرمايه را از سينه پاك كند . اندامان غذا : سوسن و روغنش براى معده بدند و براى طحال خوبند . اندامان راننده : روغن سوسن بازكننده و تحليل‌برنده است . بخورند يا بمالند زهدان سفت شده را نرم كند . بيخ سوسن با روغن گل بپزند در علاج بيماريهاى زهدان بىنظير است . روغن زنبق هم بهترين داروى درد زهدان است و بچه را بيرون آورد . بيخ سوسن را با سركه بپزند يا با تخم بنگ و آرد گندم آب‌پز كنند ورم گرم رگهاى خايه را فرونشاند . مقدار يك اوقيه و نيم روغن سوسن تناول شود مسهل است و بيمارانى كه ايلاوس زردابى دارند از آن سود بينند . بيخ سوسن و روغن زنبق دهانهء بواسير را هر طورى باشد باز مىكنند . اگر با شراب خورند حيض را ريزش دهد . و اگر با سركه نوشند كسانى كه در جماع به سرعت آب مىريزند از آن بهره بينند . اگر بيخ سوسن را در آب بپزند و بعدا زنان آن را بر خود بندند سفتى زهدان نرم شود و دهانهء زهدان باز شود و درد زهدان بر طرف گردد . تبها : در علاج تب و لرز نافع است . زهرها : سوسن و افشره و تخم سوسن تناول شود پادزهر همه نيشها و بويژه پادزهر نيش كژدم است . روغن سوسن پادزهر بنگ و قارچ سمى و كشنيز است .